1. Application of thought, leaning towards, or attachment. 2. Intentness, determination of purpose, or tenacity. 3. In Yoga philosophy, the instinctive clinging to life and bodily enjoyment.
अभि (abhi)नि (ni)वेश (abhiniveśa) [Printed book page 249-a] अभि (abhi)नि (ni)वेश (abhiniveśa) Tatpur. m. (
-शः (-śaḥ))
1 Application of thought, lean-
ing towards, attachment; e. g. Yājnav.: एवंवृत्तोऽविनीता- (evaṃvṛtto'vinītā-)
त्मा वित (vita)थाभिनि (ni)वेशवान् (tmā vitathābhiniveśavān) (Mit.: वित (vita)° = असत्कार्याभिनि (ni)वे- (° = asatkāryābhinive-)
शवान्; (śavān;) comp. अभि (abhi)नि (ni)वेश (abhiniveśa)िन् (abhiniveśin)); or Manu: परद्रव्येष्वभिध्यानं (paradravyeṣvabhidhyānaṃ)
मनसानि (ni)ष्टचिन्तनम् । वित (vita)थाभिनि (ni)वेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम् (manasāniṣṭacintanam . vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam)
(Kullūka: वित (vita)° नास्ति परलोकः । देह एवात्मेति; (° nāsti paralokaḥ . deha evātmeti;) Medhā-
tithi: पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तत्वेन ग्रह (graha)णम्, (pūrvapakṣasya siddhāntatvena grahaṇam,) i. e. adhering to false
doctrines); or Śakunt.: बलिअंक्खु मे अहि (ahi)णिवेसो (baliaṃkkhu me ahiṇiveso) (i. e. ब- (ba-)
लीयान्खलु मेऽभिनि (ni)वेशः (līyānkhalu me'bhiniveśaḥ)); comm. अहि (ahi)° = अभि (abhi)लाषः, (° = abhilāṣaḥ,) i. e.
my attachment is indeed very strong; or Kāśikā: कल्याणे (kalyāṇe)
'भिनि (ni)वेशः, ('bhiniveśaḥ,) or पापेऽभिनि (ni)वेशः (pāpe'bhiniveśaḥ). 2 Intentness, determination
of purpose, determined resolution, tenacity; e. g. Kumāra-
sambh.: अथानुरूपाभिनि (ni)वेशतोषिणा कृताभ्युज्ञा गुरुणा गरी- (athānurūpābhiniveśatoṣiṇā kṛtābhyujñā guruṇā garī-)
यसा (yasā)…जगाम गौरी शिखरं शिखण्डिवत् (…jagāma gaurī śikharaṃ śikhaṇḍivat) (quoted also by
Vyāḍi on Hemach. 6. 136. or v. 1500.; Mallin.: अभि (abhi)° = आ- (° = ā-)
ग्रह (graha)); or Śisupālab.: अपेतयुद्धाभिनि (ni)वेशसौम्यो हरिर्हरिप्रस्थ- (apetayuddhābhiniveśasaumyo harirhariprastha-)
मथ प्रतस्थे (matha pratasthe) (Mallin.: = अपेतो युद्धेऽभिनि (ni)वेश आग्रह (graha)ो यस्य (apeto yuddhe'bhiniveśa āgraho yasya)
स शान्तक्रोध इत्यर्थः (sa śāntakrodha ityarthaḥ)); or Raghuv.: …जनकात्मजायां नि (ni)- (ni-) (…janakātmajāyāṃ ni-)
तान्तरूक्षाभिनि (ni)वेशमीशम् । न कश्चन भ्रातृषु तेषु शक्तो नि (ni)षे- (tāntarūkṣābhiniveśamīśam . na kaścana bhrātṛṣu teṣu śakto niṣe-)
द्धुमासीत्; (ddhumāsīt;) or Prabodhach.: ततो देव्या (tato devyā) (scil. विष्णुभक्त्या (viṣṇubhaktyā))
समुपजाताभिनि (ni)वेशमुक्तम् (samupajātābhiniveśamuktam) (comm.: = उत्पन्नः (utpannaḥ)…अभि (abhi)मा- (…abhimā-)
नो यत्र यस्यां क्रियायां यथा स्यात्तथा, (no yatra yasyāṃ kriyāyāṃ yathā syāttathā,) i. e. after having
taking a proper resolution). 3 (In the Yoga philosophy.)
The instinctive (but unjustifiable) clinging to life and bodily
enjoyment, (‘which is alike in the unthinking worm as in
the wise man’); it is one of the five क्लेशाः (kleśāḥ) (Yoga Sūtra:
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनि (ni)वेशाः पञ्च क्लेशाः (kleśāḥ) (avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ)) or afflictions
of mind which impede the apprehension of true knowledge;
comp. विपर्यय (viparyaya). (Yoga Sūtra: स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा (svarasavāhī viduṣo'pi tathā)
रूढो (rūḍho)--v. l. but apparently less correct: विदुषोऽपि तन्व- (viduṣo'pi tanva-)
Page249-b+ 56
नुबन्धो--'भिनि (ni)वेशः; (nubandho--'bhiniveśaḥ;) a comm.: सर्वस्य प्राणिन इयमात्मा- (sarvasya prāṇina iyamātmā-)
शीर्नि (ni)त्या भवति । मा न भूवं भूयासमिति । न चाननुभूतमर- (śīrnityā bhavati . mā na bhūvaṃ bhūyāsamiti . na cānanubhūtamara-)
णधर्मकस्यैषा भवत्यात्माशीः । एतया च पूर्वजन्मानुभवः प्रती- (ṇadharmakasyaiṣā bhavatyātmāśīḥ . etayā ca pūrvajanmānubhavaḥ pratī-)
यते । स चायमभिनि (ni)वेशः क्लेशः स्वरसवाही कृमेरपि जातमा- (yate . sa cāyamabhiniveśaḥ kleśaḥ svarasavāhī kṛmerapi jātamā-)
त्रस्य प्रत्यक्षानुमानागमैरसंभावित (vita)ो मरणत्रास उच्छेददृष्ट्यात्मकः (trasya pratyakṣānumānāgamairasaṃbhāvito maraṇatrāsa ucchedadṛṣṭyātmakaḥ)
पूर्वजन्मानुभूतं मरणदुःखमनुमापयति । यथा चायमत्यन्तरूढेषु (pūrvajanmānubhūtaṃ maraṇaduḥkhamanumāpayati . yathā cāyamatyantarūḍheṣu)
दृश्यते क्लेशस्तथा विदुषोऽपि विज्ञातपूर्वापरान्तस्य रूढः (dṛśyate kleśastathā viduṣo'pi vijñātapūrvāparāntasya rūḍhaḥ) &c.;
Bhojadeva: स्वस्य रसेन संस्कारेणैव वहतीति स्वरसवाही । पूर्व- (svasya rasena saṃskāreṇaiva vahatīti svarasavāhī . pūrva-)
जन्मानुभूतमरणदुःखानुभववासनाबलाद्भयरूपः समुपजायमानः (janmānubhūtamaraṇaduḥkhānubhavavāsanābalādbhayarūpaḥ samupajāyamānaḥ)
शरीरविषयादिभिर्मम वियोगो मा भूदित्यन्वहमनुबन्धरूपः (śarīraviṣayādibhirmama viyogo mā bhūdityanvahamanubandharūpaḥ)
सर्वस्यैवा कृमेर्ब्रह्मपर्यन्तं (sarvasyaivā kṛmerbrahmaparyantaṃ) (from the worm up to Brahmā) नि (ni)- (ni-)
मित्तं विना प्रवर्तमानोऽभिनि (ni)वेशाख्यः क्लेशः; (mittaṃ vinā pravartamāno'bhiniveśākhyaḥ kleśaḥ;) Mallinātha is
therefore wrong in his philosophical explanation on Sīsupāl.
4. 55., when he renders in the quoted Yoga S. अभि (abhi)नि (ni)वेश (abhiniveśa)ः (abhiniveśaḥ)
= कार्याकार्येष्वाग्रह (graha)ः (= kāryākāryeṣvāgrahaḥ).) E. विश् (viś) with नि (ni) and अभि (abhi), (abhi,) kṛt aff. घञ् (ghañ).
[ID=6087]
